Unieważnienie małżeństwa - kiedy jest możliwe i czym różni się od rozwodu?

Dowiadujesz się, że w dniu Twojego ślubu druga strona pozostawała już w innym, nigdy formalnie nierozwiązanym związku małżeńskim. Pojawia się pytanie inne niż przy zwykłym kryzysie: czy takie małżeństwo w ogóle ważnie powstało. W kancelarii słyszę je najczęściej właśnie w takich momentach, gdy zamiast o rozwodzie zaczyna się myśleć o unieważnieniu małżeństwa.

Unieważnienie małżeństwa cywilnego, nazywane też nieważnością małżeństwa, to zupełnie inna droga niż rozwód i rządzi się własnymi zasadami. Poniżej wyjaśniam, kiedy sąd może unieważnić małżeństwo i czym ta sprawa różni się od rozwodu.

Unieważnienie a rozwód: na czym polega różnica

Rozwód kończy małżeństwo, które było ważne, ale się rozpadło. Przesłanką jest zupełny i trwały rozkład pożycia, czyli stan powstały już po ślubie. Sąd działa na przyszłość: do uprawomocnienia wyroku związek istniał w pełni.

Unieważnienie opiera się na innym założeniu. Sąd bada nie to, co stało się po ślubie, lecz wadę istniejącą w dniu jego zawarcia: przeszkodę małżeńską albo wadę oświadczenia woli. Wyrok działa wstecz i traktuje małżeństwo tak, jakby nigdy ważnie nie powstało. Sam nieudany związek nie wystarczy: bez przyczyny z dnia ślubu droga prowadzi do rozwodu, a nie do unieważnienia.

Przeszkody małżeńskie: kiedy małżeństwo można unieważnić

Kodeks rodzinny i opiekuńczy wymienia zamknięty katalog okoliczności, które wykluczają ważne małżeństwo. Pierwszą jest wiek. Zgodnie z art. 10 KRO małżeństwa nie może zawrzeć osoba, która nie ukończyła osiemnastu lat, choć kobieta po ukończeniu szesnastu lat może uzyskać zgodę sądu opiekuńczego. Po osiągnięciu pełnoletności unieważnienie z tego powodu nie jest już dopuszczalne.

Kolejne dwie przeszkody dotyczą stanu osoby. Według art. 11 KRO w związek małżeński nie może wstąpić osoba ubezwłasnowolniona całkowicie. Według art. 12 KRO małżeństwa nie powinna zawierać też osoba dotknięta chorobą psychiczną albo niedorozwojem umysłowym, choć sąd może zezwolić na ślub, jeżeli jej stan nie zagraża małżeństwu ani zdrowiu potomstwa.

Najbardziej jednoznaczna jest bigamia. Art. 13 KRO zakazuje małżeństwa osobie, która pozostaje już w innym związku małżeńskim. To sytuacja bohaterki ze wstępu: nierozwiązane wcześniejsze małżeństwo drugiej strony jest klasyczną podstawą unieważnienia.

Dwie dalsze przeszkody chronią więzi rodzinne. Art. 14 KRO wyłącza małżeństwo między krewnymi w linii prostej, rodzeństwem oraz powinowatymi w linii prostej, choć ślub powinowatych sąd może dopuścić. Art. 15 KRO zakazuje zaś małżeństwa między przysposabiającym a przysposobionym, dopóki trwa przysposobienie.

Wady oświadczenia woli i pełnomocnictwo

Przeszkoda nie musi wynikać z cech osoby. Czasem problem tkwi w samej zgodzie. Art. 15(1) KRO pozwala żądać unieważnienia w trzech sytuacjach: gdy oświadczenie złożono w stanie wyłączającym świadome wyrażenie woli, pod wpływem błędu co do tożsamości drugiej strony albo pod wpływem bezprawnej groźby. Żądanie wygasa po sześciu miesiącach od ustania danej okoliczności, a najpóźniej po trzech latach od ślubu.

Osobną podstawę daje wadliwe pełnomocnictwo. Małżeństwo można w pewnych warunkach zawrzeć przez pełnomocnika, a art. 16 KRO dopuszcza unieważnienie, gdy brakowało zezwolenia sądu albo gdy pełnomocnictwo było nieważne lub odwołane.

Kto może żądać unieważnienia i jakie są skutki

Unieważnić małżeństwo może wyłącznie sąd w wyroku, nigdy małżonkowie czy urząd stanu cywilnego. Krąg uprawnionych zależy od podstawy: przy bigamii i pokrewieństwie żądanie może zgłosić każdy, kto ma w tym interes prawny (art. 13 i 14 KRO), a powództwo może wytoczyć również prokurator na podstawie art. 22 KRO. Przy wadach oświadczenia woli legitymację ma sam dotknięty małżonek. Co istotne, po ustaniu małżeństwa unieważnienia co do zasady już się nie dochodzi; wyjątkiem są bigamia i pokrewieństwo, na co wskazuje art. 17 KRO.

Skutki wyroku dotykają trzech sfer. Dla dzieci są bezpieczne: dziecko z unieważnionego małżeństwa zachowuje status dziecka małżeńskiego, więc jego pochodzenie i prawa pozostają nienaruszone. W sprawach majątkowych i nazwiska stosuje się odpowiednio przepisy o rozwodzie, z zastrzeżeniem dobrej i złej wiary. Prawo domniemywa dobrą wiarę, a małżonka, który zawierał związek wiedząc o przeszkodzie, traktuje się jak winnego rozkładu pożycia. To, kto i co wiedział w dniu ślubu, bywa więc sednem sprawy.

Unieważnienie małżeństwa w praktyce

Sprawy o unieważnienie małżeństwa, podobnie jak rozwodowe, rozpoznaje sąd okręgowy. Dla mieszkańców Lublina i regionu będzie to z reguły Sąd Okręgowy w Lublinie. Postępowanie bywa dowodowo trudniejsze od rozwodu, bo trzeba wykazać okoliczność z konkretnego dnia.

W jednej ze spraw klient był przekonany, że kwalifikuje się do unieważnienia, bo małżeństwo od początku układało się źle. Analiza pokazała jednak, że opisywane problemy narosły dopiero po ślubie i nie wiązały się z przeszkodą z dnia jego zawarcia. Dobór właściwej drogi zależy od indywidualnej oceny, a wsparcie pełnomocnika z zakresu prawa rodzinnego pomaga ją przeprowadzić przed złożeniem pisma. Rozliczenia majątkowe po unieważnieniu wchodzą zaś w obszar prawa cywilnego.

Podsumowanie

• Unieważnienie wymaga przeszkody lub wady oświadczenia woli istniejącej w dniu ślubu i działa wstecz, a rozwód opiera się na rozkładzie pożycia powstałym po ślubie i kończy małżeństwo na przyszłość.
• Kodeks wymienia zamknięty katalog: wiek, ubezwłasnowolnienie całkowite, choroba psychiczna, bigamia, pokrewieństwo i powinowactwo, przysposobienie, wadliwe pełnomocnictwo oraz wady oświadczenia woli.
• Dziecko z unieważnionego małżeństwa zachowuje status dziecka małżeńskiego, a sprawy rozpoznaje sąd okręgowy, gdzie postępowanie dowodowe bywa trudniejsze niż w rozwodzie.

Rozważasz unieważnienie małżeństwa w Lublinie? Sprawdzę, czy istnieje przeszkoda albo wada oświadczenia z dnia ślubu, i poprowadzę sprawę. umów konsultację.

Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.