Dziedziczenie ustawowe: kto i w jakiej kolejności

Po śmierci męża cały majątek i tak przypada żonie, więc nie ma czego załatwiać. To przekonanie wciąż krąży w rozmowach rodzinnych i bywa źródłem poważnych kłopotów. W rzeczywistości małżonek dziedziczy z ustawy razem z dziećmi, a w niektórych sytuacjach nawet z rodzicami i rodzeństwem zmarłego. Jeżeli spadkodawca nie zostawił testamentu, o losie majątku decydują przepisy, a nie rodzinne ustalenia.

Poniżej znajdziesz uporządkowane zasady: kto dziedziczy z ustawy, w jakiej kolejności i jakie udziały przypadają poszczególnym osobom. Ta wiedza pozwala uniknąć sporów oraz przykrych niespodzianek przy sprzedaży nieruchomości czy podziale oszczędności.

Kiedy stosuje się dziedziczenie ustawowe

Dziedziczenie ustawowe wchodzi w grę, gdy zmarły nie sporządził testamentu, gdy testament okazał się nieważny albo gdy powołane w nim osoby nie chcą lub nie mogą dziedziczyć. Te same reguły stosuje się do części majątku nieobjętej testamentem. Kodeks cywilny dzieli bliskich zmarłego na grupy. Dopóki w bliższej grupie jest ktoś, kto dochodzi do spadku, dalsze grupy pozostają poza dziedziczeniem.

Pierwsza grupa: dzieci i małżonek

W pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Zgodnie z art. 931 Kodeksu cywilnego (KC) przypadają im części równe, z jednym zastrzeżeniem: udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta spadku. Przy jednym lub dwojgu dzieciach wszyscy otrzymują tyle samo, natomiast przy trójce i większej liczbie dzieci małżonek zachowuje swoją czwartą część, a resztę dzielą między siebie dzieci. Jeżeli dziecko nie dożyło otwarcia spadku, jego udział przechodzi na jego dzieci, czyli wnuki spadkodawcy.

Istotne zastrzeżenie dotyczy majątku wspólnego. Do spadku wchodzi co do zasady tylko połowa majątku objętego wspólnością małżeńską, ponieważ druga połowa od początku należy do żyjącego małżonka. Rozliczenie tych udziałów to często zagadnienie z pogranicza spraw spadkowych i prawa cywilnego, dlatego przy większym majątku dobrze przeanalizować je jeszcze przed wizytą u notariusza.

Druga grupa: małżonek, rodzice i rodzeństwo

Gdy zmarły nie miał dzieci ani wnuków, do spadku dochodzą jego małżonek i rodzice. Na podstawie art. 932 KC każde z rodziców otrzymuje jedną czwartą spadku, a małżonek połowę. Jeżeli jedno z rodziców nie żyje, jego część przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych, a po zmarłym bracie lub siostrze dziedziczą ich dzieci. Z kolei art. 933 KC przesądza, że udział małżonka dziedziczącego obok rodziców, rodzeństwa lub zstępnych rodzeństwa zawsze wynosi połowę spadku. Dopiero w braku tych wszystkich osób małżonek dziedziczy całość.

Dalsza kolejność: dziadkowie, pasierbowie, gmina

Jeżeli zmarły nie pozostawił małżonka ani bliższych krewnych, spadek przypada dziadkom (art. 934 Kodeksu cywilnego (KC)), a po nich ich zstępnym. Po nowelizacji obowiązującej od listopada 2023 r. krąg ten ograniczono do dzieci i wnuków dziadków, czyli w praktyce do wujostwa i kuzynów zmarłego. Następni w kolejności są pasierbowie, jeżeli żadne z ich rodziców nie dożyło otwarcia spadku (art. 934¹ KC). Dopiero w braku wszystkich tych osób spadek na podstawie art. 935 KC przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy, a gdy tego miejsca w Polsce nie da się ustalić, Skarbowi Państwa. Co istotne, partner życiowy bez ślubu nie dziedziczy z ustawy niezależnie od długości związku.

Sześć miesięcy na decyzję o spadku

Ustalenie, kto dziedziczy, to dopiero początek. Każdy spadkobierca ma sześć miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o swoim powołaniu do spadku, na przyjęcie go wprost, przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza albo odrzucenie, o czym stanowi art. 1015 KC. Milczenie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, czyli z odpowiedzialnością za długi ograniczoną do wartości odziedziczonego majątku.

W jednej ze spraw prowadzonych w kancelarii rodzina przez lata zakładała, że mieszkanie po zmarłym przypadło w całości jego żonie, więc nikt nie przeprowadził postępowania spadkowego. Problem ujawnił się dopiero przy planowanej sprzedaży. Współwłaścicielami okazały się również dzieci, w tym dorosłe dziecko z pierwszego małżeństwa, z którym rodzina nie utrzymywała kontaktu. Uporządkowanie stanu prawnego wymagało ustalenia pełnego kręgu spadkobierców i formalności, których dało się uniknąć, działając od razu po śmierci spadkodawcy.

Podsumowanie

• Dziedziczenie ustawowe stosuje się, gdy nie ma ważnego testamentu albo gdy nie obejmuje on całego majątku.
• W pierwszej kolejności dziedziczą dzieci i małżonek, a udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta spadku (art. 931 KC).
• Do spadku wchodzi z reguły tylko połowa majątku wspólnego małżonków, druga połowa należy do żyjącego małżonka.
• W braku dzieci dziedziczą małżonek i rodzice, a następnie rodzeństwo i jego zstępni (art. 932 i 933 KC).
• Listę zamykają dziadkowie z dziećmi i wnukami (art. 934 KC) oraz pasierbowie (art. 934¹ KC), a ostatecznie gmina lub Skarb Państwa (art. 935 KC).
• Na przyjęcie lub odrzucenie spadku jest sześć miesięcy, a milczenie oznacza przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 KC).

Masz sprawę spadkową w Lublinie? Pomogę ustalić, kto dziedziczy i czego dopilnować w terminie. umów konsultację.

Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.