Postępowanie spadkowe krok po kroku. Sąd czy notariusz

Po pogrzebie osoby najbliższej idziesz do banku wypłacić pieniądze z jej konta. Konsultant rozkłada ręce. Bez dokumentu potwierdzającego dziedziczenie nie można wypłacić nic, choćby cała rodzina zgodnie przyznawała, że jesteś jedynym spadkobiercą. To nie złośliwość banku. Zgodnie z art. 1027 Kodeksu cywilnego wobec osób trzecich udowodnisz swoje prawa do spadku wyłącznie prawomocnym postanowieniem sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia. W tym przewodniku pokazuję, jak krok po kroku przejść postępowanie spadkowe, ile ono kosztuje i jakich terminów pilnować.

Czym jest postępowanie spadkowe i co właściwie załatwia

Postępowanie spadkowe to potoczna nazwa formalności, które porządkują sprawy po zmarłym. Ich sednem jest urzędowe potwierdzenie, kto dziedziczy i w jakiej części. Załatwisz to na dwa sposoby: przed sądem, który na wniosek osoby mającej w tym interes wydaje postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku (art. 1025 Kodeksu cywilnego), albo u notariusza, który sporządza akt poświadczenia dziedziczenia. Osoba wymieniona w takim dokumencie korzysta z domniemania, że jest spadkobiercą.

Jedno zastrzeżenie. Potwierdzenie dziedziczenia to nie to samo co podział majątku. Postanowienie mówi, że dziedziczysz na przykład w połowie, ale nie rozstrzyga, komu przypadnie mieszkanie, a komu oszczędności. Tym zajmuje się dopiero dział spadku. Jeżeli zmarły nie zostawił testamentu, o tym, kto dziedziczy decyduje ustawowa kolejność, którą opisuję w artykule o dziedziczeniu ustawowym.

Sąd czy notariusz? Wybierz właściwą drogę

Obie drogi prowadzą do dokumentu o identycznej mocy, bo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia ma skutki prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku (art. 95j Prawa o notariacie). Różnice dotyczą warunków, które trzeba spełnić.

• Notariusz wchodzi w grę, gdy wszyscy zainteresowani zgodnie tego chcą i mogą stawić się jednocześnie w kancelarii notarialnej. Protokół dziedziczenia wymaga zgodnego żądania wszystkich osób, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy (art. 95c Prawa o notariacie).
• Sąd pozostaje jedyną opcją, gdy toczy się spór o testament lub krąg spadkobierców, gdy ktoś odmawia współpracy albo nie ma z nim kontaktu. Notariusz odmówi sporządzenia aktu, jeżeli przy protokole nie były obecne wszystkie zainteresowane osoby albo istnieją testamenty, których nie otwarto (art. 95e Prawa o notariacie).

Akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza

Przy komplecie dokumentów całość zamyka się zwykle podczas jednej wizyty. Notariusz najpierw spisuje protokół dziedziczenia, w którym uczestnicy składają oświadczenia o kręgu spadkobierców i znanych testamentach, następnie sporządza akt poświadczenia dziedziczenia i rejestruje go w Rejestrze Spadkowym. Dopiero rejestracja nadaje aktowi pełną moc. Notariusz poświadczy dziedziczenie ustawowe i testamentowe, jednak nie zrobi tego przy testamentach szczególnych (art. 95a Prawa o notariacie).

Koszty są przewidywalne, bo taksę notarialną limituje rozporządzenie: maksymalnie 100 zł za protokół dziedziczenia i 50 zł za sam akt (§ 10a rozporządzenia o maksymalnych stawkach taksy notarialnej). Do tego dochodzą wypisy oraz opłata za wpis do Rejestru Spadkowego. Przy okazji tej samej wizyty można złożyć oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, bo przyjmuje je zarówno sąd, jak i notariusz (art. 1018 Kodeksu cywilnego).

Stwierdzenie nabycia spadku w sądzie krok po kroku

Wniosek składasz do sądu spadku, czyli sądu rejonowego ostatniego miejsca zwykłego pobytu zmarłego (art. 628 Kodeksu postępowania cywilnego). Dla zmarłych mieszkańców Lublina będzie to, zależnie od adresu, Sąd Rejonowy Lublin-Zachód albo Sąd Rejonowy Lublin-Wschód z siedzibą w Świdniku. We wniosku wskazujesz uczestników, czyli wszystkich potencjalnych spadkobierców, i opisujesz podstawę dziedziczenia.

• Opłaty. Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku kosztuje 100 zł opłaty stałej (art. 49 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Osobno płaci się za wpis do Rejestru Spadkowego.
• Rozprawa. Sąd wyznacza termin i wzywa wnioskodawcę oraz osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy (art. 669 KPC). Z urzędu bada, kto dziedziczy i czy spadkodawca zostawił testament (art. 670 KPC).
• Zapewnienie spadkowe. Zgłaszający się spadkobierca składa zapewnienie o znanych mu spadkobiercach i testamentach (art. 671 KPC). Pod względem skutków karnych odpowiada ono zeznaniom składanym pod przyrzeczeniem, więc podawaj wyłącznie to, co wiesz na pewno.
• Postanowienie. Sąd wymienia w nim spadkodawcę oraz wszystkich spadkobierców z udziałami, także wtedy, gdy okażą się nimi inne osoby niż wskazane we wniosku (art. 677 KPC).

Stwierdzenie nabycia spadku ani poświadczenie dziedziczenia nie może nastąpić przed upływem sześciu miesięcy od otwarcia spadku, chyba że wszyscy znani spadkobiercy złożyli już oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu (art. 1026 Kodeksu cywilnego). Jeżeli więc rodzina działa zgodnie, sprawę można zamknąć szybciej.

Termin sześciu miesięcy na przyjęcie albo odrzucenie spadku

Spadek można przyjąć wprost, przyjąć z dobrodziejstwem inwentarza albo odrzucić (art. 1012 Kodeksu cywilnego). Na decyzję masz sześć miesięcy od dnia, w którym dowiesz się o tytule swojego powołania (art. 1015 Kodeksu cywilnego). Dla najbliższej rodziny to zwykle dzień śmierci, ale dla dalszych krewnych termin biegnie dopiero od momentu, gdy dowiedzą się, że kolejka dziedziczenia doszła do nich, na przykład po odrzuceniu spadku przez poprzedników.

Milczenie nie wpędza już w długi po zmarłym. Brak oświadczenia w terminie jest równoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza, czyli z odpowiedzialnością ograniczoną do wartości odziedziczonego majątku. Jak działa ta ochrona i czym różni się wykaz inwentarza od spisu, przeczytasz w artykule o spisie i wykazie inwentarza. Przy mocno zadłużonym spadku rozsądniejsze bywa jednak odrzucenie w terminie. Procedurę i pułapki opisuję w tekście o odrzuceniu spadku z długami.

Nowelizacja obowiązująca od 15 listopada 2023 r. rozwiązała dwa praktyczne problemy. Po pierwsze, do zachowania terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia. Po drugie, gdy oświadczenie wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas tego postępowania. Ma to znaczenie przy odrzucaniu spadku w imieniu małoletniego dziecka. Rodzic, który sam odrzucił spadek, może dziś odrzucić go za dziecko bez zezwolenia sądu, jeżeli zgadza się na to drugi rodzic, a spadek odrzucają również pozostali zstępni (art. 101 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).

Samo oświadczenie złożysz przed notariuszem albo w sądzie rejonowym swojego miejsca zamieszkania (art. 640 KPC). Wniosek do sądu o odebranie takiego oświadczenia również kosztuje 100 zł.

Jakie dokumenty przygotować

Niezależnie od wybranej drogi niezbędne dokumenty, które należy mieć to:

• odpis aktu zgonu spadkodawcy,
• odpisy aktów urodzenia spadkobierców, a przy zmianie nazwiska odpisy aktów małżeństwa,
• oryginał testamentu, jeżeli został sporządzony (o formach i możliwych rozrządzeniach piszę w artykule jak sporządzić testament),
• numer PESEL zmarłego oraz jego ostatni adres,
• numery ksiąg wieczystych i podstawowe informacje o majątku.

Lista bywa dłuższa przy dziedziczeniu przez dalszych krewnych, bo trzeba wykazać całą siatkę pokrewieństwa. Braki aktów stanu cywilnego to najczęstszy powód odraczania rozpraw, dlatego komplet dokumentów zbierz przed złożeniem wniosku.

Co zrobić po postanowieniu albo akcie poświadczenia

Dokument potwierdzający dziedziczenie otwiera kolejne kroki i uruchamia jeden ważny termin podatkowy.

• Podatek. Najbliższa rodzina może skorzystać z pełnego zwolnienia, jeżeli zgłosi nabycie do urzędu skarbowego na formularzu SD-Z2 w ciągu sześciu miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia albo od zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia (art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn). Szczegóły i kwoty wolne znajdziesz w artykule o podatku od spadku.
• Dział spadku. Jeżeli spadkobierców jest kilku, majątek pozostaje wspólny aż do podziału. Umowny i sądowy dział spadku opisuję krok po kroku w osobnym przewodniku. Wniosek do sądu kosztuje 500 zł, a przy zgodnym projekcie działu 300 zł (art. 51 ustawy o kosztach sądowych).
• Księgi wieczyste i instytucje. Ujawnij nabycie nieruchomości w księdze wieczystej i przedstaw dokument w banku, u ubezpieczyciela oraz w urzędach, wszędzie tam, gdzie zmarły miał aktywa lub sprawy w toku.

Podsumowanie

• Formalne potwierdzenie dziedziczenia uzyskasz w sądzie albo u notariusza. Oba dokumenty mają tę samą moc.
• Notariusz jest szybszy, ale wymaga zgody i jednoczesnej obecności wszystkich zainteresowanych. Spór zawsze kieruje sprawę do sądu.
• Pilnuj sześciu miesięcy na przyjęcie albo odrzucenie spadku. Milczenie oznacza przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza.
• Po uzyskaniu dokumentu pamiętaj o zgłoszeniu SD-Z2, dziale spadku i wpisach w księgach wieczystych.

Stoisz przed sprawą spadkową i nie wiesz, od czego zacząć? Pomogę wybrać właściwą drogę, skompletować dokumenty i przeprowadzić sprawę przed sądem. umów konsultację.

Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.