Odroczenie wykonania kary i przerwa w karze. Kiedy sąd się zgodzi

Wyrok się uprawomocnił, a kilka tygodni później do skrzynki trafia wezwanie do stawienia się w zakładzie karnym w wyznaczonym dniu. Dla wielu osób to moment paniki, bo akurat trwa leczenie onkologiczne, w domu zostaje niepełnosprawny rodzic albo małe dziecko bez drugiego opiekuna. Prawo przewiduje na takie sytuacje dwa narzędzia, które pozwalają przesunąć w czasie odbycie kary pozbawienia wolności.

Odroczenie wykonania kary i przerwa w karze bywają w rozmowie w kancelarii używane zamiennie, choć to dwie różne instytucje. Różni je moment, w którym się o nie wnosi, oraz sąd, który o nich rozstrzyga. Poniżej tłumaczę, kiedy sąd musi odroczyć karę, kiedy może to zrobić z własnego uznania, jak długo taki stan trwa i czym przerwa w karze różni się od odroczenia oraz od dozoru elektronicznego.

Kiedy odroczenie jest obligatoryjne, a kiedy zależy od sądu

Odroczenie wykonania kary dotyczy osoby, która nie rozpoczęła jeszcze odbywania kary. Kodeks karny wykonawczy dzieli je na dwa typy: takie, którego sąd odmówić nie może oraz takie, które zależy od oceny sądu. To rozróżnienie decyduje o tym, jak budować wniosek i jakich dowodów oczekiwać.

Odroczenie obligatoryjne reguluje art. 150 Kodeksu karnego wykonawczego (KKW). Jeżeli u skazanego występuje choroba psychiczna lub inna ciężka choroba uniemożliwiająca wykonanie kary, sąd odracza jej wykonanie do czasu ustania przeszkody. Nie ma tu miejsca na uznanie. Spełnienie przesłanki zdrowotnej oznacza, że kara musi zostać odroczona.

Odroczenie fakultatywne wynika z art. 151 KKW. Sąd może odroczyć wykonanie kary, jeżeli natychmiastowe jej wykonanie pociągnęłoby dla skazanego lub jego rodziny zbyt ciężkie skutki. Słowo "może" jest tu istotne, bo nawet mocne argumenty nie przesądzają o pozytywnej decyzji. Sąd bierze pod rozwagę sytuację skazanego i interes wymiaru sprawiedliwości, a ciężar wykazania powodów spoczywa na wnioskodawcy. Ta instytucja dotyczy najczęściej kar krótkoterminowych, w tym orzekanych za przestępstwa takie jak jazda po alkoholu.

Choroba psychiczna i inna ciężka choroba jako podstawa

Przy odroczeniu obligatoryjnym ustawa nie wymienia konkretnych jednostek chorobowych. W praktyce inną ciężką chorobą jest taki stan, w którym umieszczenie skazanego w zakładzie karnym mogłoby zagrażać jego życiu albo spowodować poważne niebezpieczeństwo dla zdrowia. Chodzi więc nie o każdą dolegliwość, lecz o schorzenie na tyle poważne, że warunki izolacji realnie pogorszyłyby stan pacjenta.

Chorobę psychiczną ocenia się przez pryzmat zdolności skazanego do świadomego udziału w wykonaniu kary i rozumienia jej celu. Decyzja sądu opiera się zwykle na dokumentacji medycznej oraz opinii biegłych lekarzy, dlatego kompletna i aktualna dokumentacja bywa ważniejsza od samej treści wniosku. Ta sama przesłanka zdrowotna działa też później, już po osadzeniu, jako podstawa przerwy w karze.

Ważne względy rodzinne i inne zbyt ciężkie skutki

Najczęstszą podstawą odroczenia fakultatywnego są okoliczności rodzinne i osobiste. Kodeks posługuje się pojemnym pojęciem zbyt ciężkich skutków dla skazanego lub jego rodziny, a sąd wypełnia je treścią na tle konkretnej sprawy. W kancelarii najczęściej pojawiają się sytuacje, w których:

• skazany jest jedynym opiekunem małego dziecka albo osoby niepełnosprawnej,
• od jego pracy zależy byt materialny najbliższej rodziny,
• trwa leczenie, które za kilka tygodni ma się zakończyć,
• konieczne jest uporządkowanie ważnych spraw życiowych, na przykład dokończenie terapii bliskiej osoby.

Sama trudność życiowa nie wystarczy, bo pewna dolegliwość kary jest jej naturą. Wniosek ma wykazać, że skutki natychmiastowego osadzenia byłyby nieproporcjonalnie ciężkie i wykraczają poza zwykłe następstwa pozbawienia wolności. Im konkretniej opiszesz i udokumentujesz te następstwa, tym lepiej.

Jak długo może trwać odroczenie

Odroczenie z natury jest rozwiązaniem czasowym, a nie sposobem na uniknięcie kary. Odroczenie fakultatywne może być udzielane więcej niż raz, ale łączny okres odraczania nie może przekroczyć roku, liczonego od dnia wydania pierwszego postanowienia. Dłuższy horyzont ustawa przewiduje dla kobiety w ciąży oraz osoby samotnie sprawującej opiekę nad dzieckiem, wobec których sąd może odroczyć wykonanie kary na okres do 3 lat po urodzeniu dziecka. Po wyczerpaniu tych limitów dalsze odraczanie nie jest już możliwe.

Inaczej wygląda to przy odroczeniu obligatoryjnym z art. 150 KKW. Tutaj czas jest powiązany z przyczyną, więc kara pozostaje odroczona tak długo, jak długo choroba uniemożliwia jej wykonanie. Gdy przeszkoda ustaje, znika też podstawa odroczenia, a sąd może wezwać do odbycia kary.

Jak napisać wniosek o odroczenie wykonania kary

Wniosek o odroczenie rozpoznaje sąd, który wydał wyrok w pierwszej instancji, co wynika z reguły właściwości z art. 3 KKW. Wniosek trafi więc do właściwego sądu rejonowego lub okręgowego. Dobrze przygotowane pismo powinno zawierać:

• oznaczenie sądu, sygnaturę sprawy i dane skazanego,
• wyraźne żądanie odroczenia wraz ze wskazaniem podstawy, czyli art. 150 albo art. 151 KKW,
• uzasadnienie opisujące konkretne okoliczności zdrowotne, rodzinne lub osobiste,
• dowody, przede wszystkim dokumentację medyczną, zaświadczenia i oświadczenia potwierdzające sytuację rodzinną.

Wniosek podlega opłacie sądowej, a osoba w trudnej sytuacji materialnej może wystąpić o zwolnienie od kosztów. Warto złożyć go, gdy tylko pojawi się realna podstawa, a nie dopiero po otrzymaniu wezwania do zakładu karnego. Precyzyjne powiązanie faktów z przesłankami ustawy to codzienny element pracy z zakresu prawa karnego wykonawczego, bo o wyniku często decyduje jakość udokumentowania, a nie sama trudność sytuacji.

Przerwa w karze i czym różni się od odroczenia

Przerwa w karze to instytucja dla osoby, która już odbywa karę pozbawienia wolności. Zasady jej udzielania określa art. 153 KKW, a orzeka o niej nie sąd pierwszej instancji, lecz sąd penitencjarny. To najważniejsza różnica proceduralna: o odroczeniu decyduje sąd, który skazał, a o przerwie sąd penitencjarny właściwy dla zakładu karnego.

Podstawy przerwy są zbliżone do podstaw odroczenia. Sąd penitencjarny udziela przerwy obligatoryjnie w razie choroby psychicznej lub innej ciężkiej choroby uniemożliwiającej wykonanie kary. Może jej też udzielić, gdy przemawiają za tym ważne względy zdrowotne, rodzinne lub osobiste. Taką fakultatywną przerwę można otrzymać więcej niż raz, ale łączny okres przerw nie może przekroczyć roku. Przerwa nie służy więc do bezterminowego przebywania na wolności. Jeżeli trwała co najmniej rok, a skazany odbył już co najmniej sześć miesięcy kary, przy karze nieprzekraczającej trzech lat sąd penitencjarny może warunkowo zwolnić go z odbycia reszty, na co pozwala art. 155 KKW.

Czy odroczenie lub przerwę można połączyć z dozorem elektronicznym

Dozór elektroniczny, czyli system dozoru elektronicznego (SDE), to odrębna instytucja, choć często pojawia się w tej samej rozmowie. Odroczenie i przerwa wstrzymują wykonanie kary, więc w tym czasie kara się nie toczy. Dozór elektroniczny jest natomiast sposobem odbywania kary poza zakładem karnym, pod kontrolą opaski monitorującej. Kara jest tu wykonywana, tyle że w miejscu zamieszkania.

Powiązanie obu ścieżek jest praktyczne. Skazany, który uzyskał odroczenie i pozostaje na wolności, może w tym czasie starać się o zgodę na dozór elektroniczny, zanim w ogóle trafi do zakładu. Warunki określa art. 43la KKW. Zezwolenie dotyczy między innymi kary pozbawienia wolności nieprzekraczającej roku i sześciu miesięcy oraz wymaga stałego miejsca pobytu i zgody dorosłych domowników. Przeszkodą jest recydywa wielokrotna z art. 64 § 2 Kodeksu karnego, nie zwykły powrót do przestępstwa. O zezwoleniu orzeka sąd penitencjarny, a gdy skazany odbywa już karę nieprzekraczającą 4 miesięcy, komisja penitencjarna. Pełne warunki i przebieg wniosku opisuję w artykule o dozorze elektronicznym (SDE). O dozór, przerwę i odroczenie pytają najczęściej osoby skazane na krótkie kary, na przykład za prowadzenie pojazdu w stanie nietrzeźwości, dla których liczy się utrzymanie pracy i kontaktu z rodziną. Dobór właściwej drogi to element prowadzenia sprawy karnej na etapie wykonania wyroku.

Podsumowanie

• Odroczenie dotyczy skazanego przed rozpoczęciem kary, a przerwa osoby, która już ją odbywa.
• Odroczenie obligatoryjne z art. 150 KKW przy chorobie psychicznej lub innej ciężkiej chorobie jest obowiązkowe, a fakultatywne z art. 151 KKW zależy od oceny sądu.
• Podstawą fakultatywnego odroczenia są zbyt ciężkie skutki dla skazanego lub jego rodziny, które trzeba konkretnie wykazać.
• O odroczeniu decyduje sąd, który wydał wyrok w pierwszej instancji, a o przerwie sąd penitencjarny.
• Przerwa trwająca co najmniej rok może, przy karze do trzech lat, otworzyć drogę do warunkowego zwolnienia z art. 155 KKW.
• Dozór elektroniczny to nie wstrzymanie kary, lecz sposób jej odbywania poza zakładem, na warunkach z art. 43la KKW.

Jeśli dostałeś wezwanie do odbycia kary albo rozważasz przerwę w karze, umów konsultację w kancelarii w Lublinie.

Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.