Kiedy przysługuje zachowek i jak go obliczyć

W skrócie: zachowek to pieniężne roszczenie najbliższych pominiętych w spadku. Wynosi zwykle 1/2 wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu z ustawy - a 2/3, gdy uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy. Aby go obliczyć: ustal wartość spadku (substrat), pomnóż przez udział ustawowy, a wynik przez 1/2 lub 2/3. Roszczenie przedawnia się po 5 latach.

Czym jest zachowek?

Zachowek chroni najbliższą rodzinę spadkodawcy przed całkowitym pominięciem w testamencie. Jeśli spadkodawca przekazał majątek innym osobom albo rozdał go za życia w darowiznach, pominięci najbliżsi mogą żądać zapłaty określonej sumy pieniężnej - właśnie zachowku. Zachowek to roszczenie o pieniądze, nie o konkretne rzeczy ze spadku.

Komu przysługuje zachowek?

Prawo do zachowku mają tylko ci najbliżsi, którzy dziedziczyliby z ustawy, gdyby nie było testamentu:

• zstępni - dzieci, a jeśli ich nie ma, wnuki i dalsi potomkowie,
• małżonek spadkodawcy,
• rodzice spadkodawcy - gdy byliby powołani do spadku z ustawy (gdy spadkodawca nie miał dzieci).

Kto NIE ma prawa do zachowku: rodzeństwo, dalsza rodzina, a także osoby wydziedziczone w ważny sposób lub uznane za niegodne dziedziczenia.

Ile wynosi zachowek - 1/2 czy 2/3?

Wysokość zachowku to ułamek tego, co uprawniony otrzymałby, dziedzicząc z ustawy:

• 1/2 udziału ustawowego - dla osoby dorosłej, zdolnej do pracy,
• 2/3 udziału ustawowego - gdy uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy.

Jak obliczyć zachowek krok po kroku

Krok 1. Ustal substrat zachowku - czystą wartość spadku: aktywa minus długi spadkowe, powiększoną o doliczane darowizny i zapisy windykacyjne.

Krok 2. Ustal udział ustawowy uprawnionego - jaką część spadku odziedziczyłby z ustawy (zależnie od liczby spadkobierców).

Krok 3. Pomnóż przez ułamek zachowku (1/2 lub 2/3).

Wzór: zachowek = substrat × udział ustawowy × (1/2 albo 2/3).

Ile wynosi zachowek - przykłady liczbowe

Przykład 1. Spadek 300 000 zł, jedyne dziecko pominięte w testamencie. Udział ustawowy dziecka = całość (1/1). Zachowek = 300 000 × 1 × 1/2 = 150 000 zł.

Przykład 2. Spadek 400 000 zł, dwoje dzieci, jedno pominięte. Udział ustawowy każdego dziecka = 1/2. Zachowek pominiętego = 400 000 × 1/2 × 1/2 = 100 000 zł.

Przykład 3. Spadek 300 000 zł, pominięte małoletnie dziecko (jedyne). Zachowek = 300 000 × 1 × 2/3 = 200 000 zł.

Zachowek a testament i darowizny

Zachowek najczęściej pojawia się, gdy jest testament przekazujący majątek z pominięciem najbliższych albo gdy zmarły rozdał majątek w darowiznach za życia. Darowizny dolicza się do substratu, więc nie da się „obejść" zachowku, oddając majątek tuż przed śmiercią.

Ile lat na zachowek? Przedawnienie

Roszczenie o zachowek przedawnia się po 5 latach (art. 1007 KC) od ogłoszenia testamentu (gdy żądamy zapłaty od spadkobierców) lub od otwarcia spadku (w części roszczeń wobec obdarowanych). Po upływie tego terminu roszczenie zwykle wygasa, dlatego nie warto zwlekać.

Jak uniknąć zachowku?

Pełne „wyłączenie" zachowku jest trudne, ale prawo zna instytucje, które mogą go ograniczyć lub wyłączyć: wydziedziczenie (z ważnych przyczyn wskazanych w testamencie), uznanie za niegodnego, umowa o zrzeczenie się dziedziczenia, a od 2023 r. także rozwiązania związane z fundacją rodzinną. Każda z nich ma ścisłe warunki.

Pozew o zachowek - jak dochodzić zapłaty?

Jeśli zobowiązany dobrowolnie nie płaci, zachowku dochodzi się pozwem do sądu. Trzeba wykazać prawo do zachowku, wartość spadku i wyliczoną kwotę. Od 2023 r. sąd może w szczególnych sytuacjach rozłożyć zachowek na raty, obniżyć go lub odroczyć termin płatności.

Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.

Masz sprawę o zachowek w Lublinie? Pomogę obliczyć należną kwotę i poprowadzę sprawę od wezwania do zapłaty po pozew. Sprawdź pomoc w sprawach spadkowych lub umów konsultację.